Fiiller nesne alıp almadıklarına göre, fiildeki bir işin başka bir varlığı etkileyip etkilememesine göre nasıl gruplandırılır?

1- Nesnelerine Göre Fiil Çatıları

Nesnelerine göre fiiller asıl olarak geçişli ve geçişsiz olmak üzere ikiye ayrılır. Fiillerin geçişsizlik durumunun ortadan kalkmasına ve geçişliliğinin
arttırılmasına göre ettirgen ve oldurgan fiiller ortaya çıkar. Fiiller nesne alıp almamalarına
göre değişik şekillerde adlandırılır. Bunlar, dört gruba ayrılır: geçişli , geçişsiz,
ettirgen, oldurgan.
Geçişli filler, nesne alabilen fiillerdir. Öznenin yaptığı işi, başka varlıklar üzerine geçirebilen,
nesne alan fiiller, geçişlidir. Geçişli fiiller, “Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi?” sorunlarına
yanıt veren fiillerdir. Geçişli eylemlerin aldıkları nesneler, hem belirtili hem
de belirtisiz olabilir: “Ahmet bardağı kırdı.” ya da “Ahmet bardak kırdı.” gibi.

Geçişsiz fiiller, “Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi?” sorunlarına sorularına cevap vermeyen,
nesne alamayan fiillerdir.
• Herkes ona gülüyordu. (Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi? Nesne almaz.)
• Kimse arabadan inmesin. (Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi? Nesne almaz.)

2- Öznelerine Göre Fiil Çatıları

Özne-yüklem ilişkisinde, öznenin, fiilin bildirdiği işi nasıl yaptığı önemlidir. Buna
göre de öznesine göre fiil çatıları dört grupta incelenir: etken, edilgen, dönüşlü, işteş.

Etken fiiller, Türkçede fiil kök ya da gövdelerinin doğrudan doğruya, kendi bilinen
anlamlarıyla kullanılmalarıdır. Bunlar, çatı eklerini almazlar. Etken fiille kurulan cümlede
özne (fiile konu olan kişi ya da varlık) bellidir.

• Can, eve geliyormuş. (Gerçek özne- Can)

Edilgen fiiller, etken fiillere -l- veya -n- çatı ekleri getirilerek türetilen fiillerdir. Yüklemleri
edilgen fiil olan cümlelerde özneler belli değildir yani gerçek özne değildir. Bu
cümlelerde; işi yapan ya da işe konu olan kişi ya da varlıklar kesinlikle belirlenmiş durumda
bulunmaz: “Bozulan arabası tamir edildi.” derken tamir etme işini gerçekleştiren
kişiler kesinlikle belli değildir. “Tamir edilen ne?” sorusuna karşılık gelen “bozulan arabası”
sözde öznedir.

Dönüşlü fiiller, fiilin anlattığı işin, belli bir özne tarafından yapıldığını göstermek
üzere, fiil kök ya da gövdelerine “-n-, -l- “ çatı eklerinden biri getirilerek yapılan fiillerdir.
Etken fiiller gibi gerçek özneye sahiptir. Öznelerin, eylemin yaptığı işten doğrudan
doğruya etkilenmesi bakımından, edilgen fiillere benzer ancak dönüşlü fiillerle kurulan
cümlelerde işi yapan da yapılan işten etkilenen de aynı kişidir.
• Millî takım maçı kazanınca çok sevindim. (Gerçek özne/Dönüşlü fiil)

İşteş fiiller, fiilin birden çok özne tarafından yapıldığını göstermek üzere fiil kök ya
da gövdelerine -ş- çatı ekinin getirilmesiyle yapılan eylemlerdir. İşteş çatılı fiillerin özneleri
gerçek öznedir. İşteş fiiller, karşılıklı ya da birlikte yapma anlamına sahiptir. Bunların yanı sıra “esmerleş-“ fiilinde olduğu gibi belli bir süre içinde durum değişikliğini belirtmek
için de kullanılır:
• Kuşlar uçuştu. (Gerçek özne/İşteş fiil/Birlikte)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*
*