Açık Öğretim Lisesi AÖL COĞRAFYA 2 Kitabı Ders Notları Özeti

1. ÜNİTE BEŞERî SİSTEMLER

1.1. YERLEŞMELERİN GELİŞİMİ

İnsanoğlu var olduğu günden bugüne gelinceye kadar barınma, en temel ihtiyaçlar arasında olmuştur. Önceleri avcılık toplayıcılık ile geçinen insanların ilk yerleşmeleri de geçici olmuştur. Doğa koşullarının uygun olduğu alanları tercih etmişler. Özellikle su kaynaklarının çevresi yerleşim yeri olarak seçilmiştir. Ağaç kovukları, kaya oyukları ve yer altı mağaralarını barınak olarak kullanmışlardır. Besin kaynakları azalınca başka yerlere göç ederek yerleşme faaliyetini sürdürmüşlerdir. Daha sonra toprağı işlemeyi öğrenmiş tarım yapmaya başlamış ve yerleşik hayata geçmişlerdir. Çevredeki çeşitli malzemeleri (ağaç, taş, toprak) kullanarak evlerini inşa etmişlerdir. Yerleşme yerlerinin seçiminde iklim koşulları ve yüzey şekilleri en etkili faktörler olarak karşımıza çıkar.

1.1.1 Geçmişten Günümüze Yerleşmeler

Dönem adı Yerleşme özellikleri Önemli yerleşim
merkezlerinin adı
Taş Devri : Yerleşme özellikleri; Kabataş, Yontma Taş ve Cilalı Taş Devri olarak üçe ayrılır. Bu dönemlerde insanlar göçebe hâlinde yaşamışlardır. Avcılık ve toplayıcılık temel geçim
kaynakları olmuştur. Barınakları kaya oyukları ve mağaralar olmuştur. Çakmaktaşı ve obsidiyeni kullanarak kesici, delici, kazıyıcı özelliği olan aletler yapmışlardır. Cilalı Taş Devri’nin sonuna doğru tarım yapmayı öğrenmişler ve göçebe hayatı yavaş yavaş terk etmişlerdir. Önemli yerleşim merkezlerinin adı; Karain, Beldibi, Belbaşı, Öküzini, Kumbucağı Mağaraları.

Maden Devri : Yerleşme özellikleri; Bu dönemde altın, gümüş, bakır gibi ekonomik değeri yüksek olan madenler bulunmuştur. Köylerin nüfusu artmış ve gelişerek kentlere dönmüştür. Bu dönemdeki evlerin yapı malzemesi çoğunlukla kerpiçtir. Böylece ilk şehir devletleri kurulmaya başlanmış, şehir devletlerinin birleşmesi ile büyük askerî imparatorluklar ortaya çıkmış, ilk devletler kurulmaya başlanmıştır.

İlk Çağ Yerleşmeleri : Yerleşme özellikleri; İlkçağ uygarlıklarına daha çok Asya, Akdeniz Havzası ve Orta Doğu topraklarında rastlanır. Yerleşmeler daha çok su kaynaklarının bulunduğu verimli tarım alanlarının çevresine kurulmuştur. Özellikle site adı verilen şehir devletlerine
rastlanır. Ur sitesi dünyada bilinen ilk şehir sitesidir. Önemli yerleşim merkezlerinin adı; Mezopotamya Bölgesi, Mısır’da Nil Vadisi ve etrafı, Gediz ve Büyük Menderes etrafı, Doğu Anadolu, Çorum, Ege Havzası.

Orta Çağ Yerleşmeleri : Yerleşme özellikleri; Bu döneme hâkim olan uygarlık Roma  Uygarlığı’dır. Deniz ve kara yollarının gelişmesi bu çağdaki Roma İmparatorluğu sınırları içindeki şehir yerleşmelerinin de büyümesine neden olmuştur. Hatta Roma artan nüfusu ile önemli bir yönetim, ticaret, kültür ve iletişim merkezi hâline gelmiştir. Sanayi inkılâbının
ardından Asya kıtasında da büyük şehirler kurulmuştur. Bu döneme damgasını vuran diğer
devletler Selçuklu ve Osmanlılardır. 1071 Malazgirt Savaşı’ ndan sonra Anadolu’da Türk nüfusu artmıştır. Önemli yerleşim merkezlerinin adı; Roma, Atina, İstanbul, Bağdat, Kyoto,
Şangay ve Pekin önemli merkezlerdir. Osmanlı ve Selçuklu zamanında ise Konya, Kayseri, İzmir, Samsun ve Trabzon önemli yerleşim merkezi hâline gelmiştir.

Yakın Çağ Yerleşmeleri (Modern) : Yakın dönemimizde yerleşmeler artan nüfusla iyice büyüyerek bir sanayi, ticaret ve hizmet merkezleri hâline gelmiştir. Evlerin yapımında beton kullanılırken çelik gövdeli binalara da rastlanır.

1.1.2 Yerleşmelerin Yer Seçiminde ve Gelişiminde Etkili Olan Faktörler

A. Doğal (Fizikî) Faktörler : Yerleşmelerin yer seçiminde etkili olan fizikî faktörleri
altı başlık altında toplayabiliriz.

1. Yer Şekilleri: Yeryüzü şekilleri denildiğinde akla ilk gelen dağların uzanış doğrultusu, eğim, bakı ve yükselti durumudur. Dağların uzanış doğrultusunu ülkemizden yola çıkarak
açıklayabiliriz. Yurdumuzda Karadeniz bölgesinde dağlar, doğu-batı doğrultusunda kıyıya paralel uzanır. Bu durum kıyı ile iç kesimler arasında ulaşımı zorlaştırdığı gibi kıyının nemli havasının iç kesimlere sokulmasını da engeller. Bunun beşerî coğrafya açısından etkilerine baktığımızda nüfus, kıyıda yoğun iken, kıyı gerisinde daha seyrektir. 

Yükseltinin iklim koşulları üzerine olan etkisine Dünya’ dan örnek verecek olursak;
✓ Asya Kıtası’nda; Himalayalar, Hindukuş Dağları, Karanlık Dağları,
✓ Avrupa Kıtası’nda; Ural Dağları,
✓ Kuzey Amerika Kıtası’nda; Kayalık Dağları,
✓ Güney Amerika’ da; And Dağları’nın yüksek kesimlerinde yerleşmeler azdır.

2. İklim Koşulları: Yağış ve sıcaklığın uygun olduğu yerler, hem sık nüfuslu hem de
yoğun yerleşim alanlarıdır. Orta Kuşak bu anlamda nüfusun ve yerleşmenin en yoğun
olduğu alanlardır.Tropikal alandaki iklime bakıldığında alçak yerlerde yerleşmelerin olmadığı görülür çünkü hava sıcak ve nem oranı yüksektir. Buna karşılık soğuk kutupsal
iklimin etkili olduğu yerlerde (İskandinav Yarımadası, Grönland Adası, İzlanda
ve kalıcı karların bulunduğu dağların yüksek yerlerinde) yerleşmelerin olmadığı ya
da sayıca çok az olduğu görülür. Tıpkı bu alanlar gibi çöl sahaları da yerleşmeye müsait
olmayan kurak yerlerdir. Yağışın yetersiz olması etrafın kumullarla çevrili bulunması
tarımı ve hayvancılık faaliyetlerini imkânsız hâle getirir.

3. Su Kaynakları: Dünya’ da ve Türkiye’ de ilk yerleşim alanlarının kurulduğu yerler su kaynaklarının etrafıdır.

4. Toprak Yapısı: Yerleşim yeri olarak kullanılacak arazinin sahip olduğu jeolojik özellikler arazideki maden varlığı ile yakından ilişkilidir. Maden rezervinin çok olduğu bu sahalarda yerleşme dokusu sıklaşır. Yine toprak yapısının verimli olması yerleşmeyi doğrudan etkileyen
bir başka doğal unsurdur.

5. Bataklık Alanlar: Bataklık, sazlık gibi sahalarda suların birikmesinden dolayı toprağın içindeki oksijen azalır. Bataklık alanların kendine has bitki florası vardır. Bu floranın artıkları tabanda birikerek organik maddeleri oluşturur. Böylece bataklık alanlarda verimlik artar ancak bazı bataklıklar tuzlu ve alkali bir yapıya sahiptir. Bu tip bataklık sahalarına tuzlu bataklıklar denir. Her ne şekilde olursa olsun bataklık alanlar yerleşmeye müsait olmayan sahalardır.

B. Beşerî Faktörler
İnsanın doğa üzerinde yaptığı her faaliyet beşerî faktörler arasında yer alır. Beşerî faktörler ile fiziki faktörler arasındaki uyum, yerleşmelerin dağılışına, tipine ve dokusuna etki eder. Beşerî faktörleri şu şekilde sıralayabiliriz:

1.Tarımsal Faaliyetler: Tarımsal faaliyetler ve hayvancılığın nüfus ve yerleşmenin
dağılışına olan etkilerine baktığımızda bu faaliyetlerin yoğun olarak yapıldığı yerlerde
yerleşme dokusu ve nüfus sıktır.

2. Ulaşım, Sanayi ve Ticaret: Ulaşımın geliştiği yerlerde sanayi faaliyetleri de gelişme
göstermektedir. Sanayinin gelişmesi ticareti, doğal olarak da nüfus ve yerleşmenin
yapısını değiştirmektedir.

3. Turizm: Turizm faaliyeti denilince akla ilk gelen yaz turizmidir. Güneşlenme süresinin
ve sahil şeridinin uzun olduğu kıyılarda turizm sektörü gelişir.

4. Enerji Kaynakları ve Madencilik: Madenlerin kullanım alanı yaygınlaştıkça
madenciliğe bağlı sektörel büyümeler de artmıştır. Maden yataklarının bulunduğu
yerleşmelerde tarımsal faaliyetler geri planda kalır.

1.2 YERLEŞME DOKULARI VE YERLEŞME TIPLERI

Yerleşmelerin sınıflandırılmasında kullanılan temel ölçütler, yerleşme yerindeki ekonomik faaliyetler yerleşmenin nüfus durumudur. Bu kriterlere göre yerleşmeleri iki gruba ayılır:

1.2.1 Kırsal Yerleşmeler

Kır yerleşmeleri, tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin bir arada yapıldığı yerlerdir.
Hatta bazı kır yerleşmelerinde tarım, bazılarında hayvancılık öne çıkmaktadır. Kır yerleşmeleri
nüfus sayıları bakımından az olan yerlerdir. Kır yerleşmeleri kendi arasında
köy yerleşmeleri, köy altı yerleşmeleri ve kasabalar olarak sınıflandırılır.

Yerleşme Tipleri
1. Nüfus Büyüklüğüne Göre Yerleşmeler

a. Kasabalar: Köy yerleşmeleri ile şehir yerleşmeleri arasında köprü yerleşmelerdir.
Kasabalar fonksiyonel olarak şehirler kadar gelişmiş yerler değildir ancak köy yerleşmelerine
göre daha gelişmiştir.

b. Köyler: Köy, idari birimlerin en alt basamağıdır. Coğrafi anlamda köy, sınırları belli olan ve bu sınırlar içinde toplu ya da dağınık hâlde meskenlerden oluşan tarımsal faaliyetlerin daha çok yapıldığı, seçimlerle iş başına gelen muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından yönetilen idari ünitelerdir. Köy yerleşmelerinin toplu ya da dağınık olmasında etkili olan faktörler şunlardır:
✓ Yer şekilleri
✓Su kaynakları
✓ Tarım alanları
✓ Tarımın yapılış şekli

c. Köy Altı Yerleşmeler: Köyden daha küçük olan tek ev ve eklentileri şeklinde olabileceği gibi birden fazla evin ve eklentinin bulunduğu yerleşmelerdir.

Köy Altı Yerleşmelerinin ortaya çıkma nedenleri:
✓ Ekonomik sebepler
✓ Aileler arası sorunlar
✓ Tarım alanlarının yetersiz ve parçalı olması.
Köy altı yerleşmelerin ortak özellikleri:
Görsel 1.7.Oba Yerleşmesi ✓ Geneli geçici yerleşmelerdir.
✓ Özel mülkiyettir.
✓ Tarım ve hayvancılıkla geçinirler.
✓ İleri zamanda köy ve şehir yerleşmeleri hâlini alırlar.
✓Yapılan ekonomik faaliyet türüne göre veya bulunduğu bölgelere göre isim alırlar.

2. Yerleşme Planlarına Göre Yerleşmeler

Yerleşme tiplerinin ortaya çıkmasında doğal faktörler etkilidir. Merkezi dediğimiz yerleşme çekirdeği bir yolun etrafında ise buna yol boyu yerleşme; demir yolu, su kanalı ya da akarsu vadisi boyunca uzanıyorsa hat boyu yerleşme; genellikle yolların çevresinde uzanan bir özellik gösteriyorsa ışınsal yerleşme; arazide engebenin az olduğu düz sahalardaki yerleşmelere dairesel yerleşme denir. Yerleşme çekirdeklerinin plansız birbirine yakın olarak konumlandığı yerleşmelere ise küme planlı yerleşme adı verilir.

3. Dokularına Göre Yerleşmeler

a. Toplu Yerleşmeler: Evlerin birbirine yakın olarak kurulduğu yerleşmelere toplu yerleşme denir. Toplu yerleşmelerin ortaya çıkmasında su kaynaklarına yakın olma isteği başlıca nedenler arasındadır.

b. Dağınık Yerleşmeler: Tek ev ve eklentilerden ibaret olan bu tip yerleşmeler, tarımsal toprakların sınırlı olduğu dağlık araziler ve eğimin fazla olduğu alanlarda yaygınlık gösterir. Ülkemizde Doğu Karadeniz bölümünde evler bazen tek bazen de yamaca serpilmiş hâlde dağınık olarak bulunur.

4. Kuruldukları Yere Göre Yerleşmeler 

Kırsal yerleşmeler kuruldukları yerlere göre de isim alırlar. Fiziki koşulların farklılığı bu yerleşmelerin ortaya çıkmasında en önemli faktördür.

5. Ekonomik Yapılarına Göre Yerleşmeler

Kırsal yerleşmelerde hâkim ekonomik faaliyetin türüne göre yapılan sınıflandırmadır. Kırsal yerleşmeler tarım, hayvancılık, turizm, madencilik, balıkçılık, ormancılık gibi faaliyetlere göre ayrılır.

1.2.2 Kentsel Yerleşmeler

Kentler üzerinde yaşayan insanların temel ihtiyaçlarını karşılayan başka yerlere fazlaca ihtiyaç duymayan, fonksiyonel özelliği olan, nüfusu 50.000’in üzerindeki yerleşmelerdir.

Şehir Yerleşmeleri:

Nüfus Miktarına Göre; küçük şehir, orta büyüklükte şehir, büyük şehir, metropolitan şehir.

İşlevlerine Göre; turizm şehri, kültürel şehir, sanayi şehri, maden şehri, idari şehir, dinî şehir.

1. Nüfus Yapılarına Göre Şehirler
a. Küçük Şehirler: Nüfusu 30.000 ile 100.000 arasında olan yerler
Örneğin;Ardahan (98.335), Bayburt (90.154)
b. Orta büyüklükteki Şehirler: Nüfusu 100.000 ile 200.000 arasında olan yerler
Örneğin; Çankırı (183.880), Gümüşhane (172.034)
c. Büyük Şehirler: Nüfusu 200.000 ile 1.000.000 arasında olan yerler
Örneğin;Kırıkkale (356.050), Çanakkale (519.793)
d. Metropolitan Şehirler: Nüfusu 1.000.000 dan fazla olan yerler
Örneğin; İstanbul (14.804.116), İzmir (4.223.541), Ankara (5.346.518)

2. Fonksiyonlarına (İşlevlerine) Göre Şehirler

Şehirler fonksiyonlarına göre ayırılırken idari, askerî, maden, ticari, kültürel, liman,
tarım şehirleri gibi özelliklerine uygun olarak sınıflandırılırlar.

a. İdari Şehirler: Şehrin gelişiminde yönetim merkezi olması etkilidir. Türkiye için Ankara, ABD için Washington, Hindistan için Yeni Delhi’yi örnek verebiliriz.

b. Kültürel Şehirler: Bilim-sanat etkinliklerinin canlı olduğu, üniversitelerin bulunduğu, kongre ve festivallerin düzenlendiği ve tarihî zenginliklere sahip şehirlerdir.

c. Askerî Şehirler: Şehrin gelişmesinde askerî birliklerin etkili olduğu yerlerdir.

d. Maden Şehirleri: Önemli maden yataklarının bulunduğu ve çıkarıldığı yerleşim yerleridir.

e. Sanayi Şehirleri: Sanayi tesislerinin çok olduğu şehirlerdir.

f. Turizm şehirleri: Yaz turizmi, kış turizmi, dağ turizmi, botanik turizm, doğal güzellikler turizmi gibi faaliyetlerin öne çıktığı şehirlerdir.

g. Liman Şehirleri: Kıyı ile ard bölgesi arasındaki ulaşımın geliştiği şehirlerdir.

h. Tarım ve Hayvancılık Şehirleri: Verimli ovaların olduğu sulak alanlarda endüstriyel tarım öne çıkar.

1.2.3 Mesken Tiplerini Etkileyen Faktörler

A) Beşerî Faktörler : Mesken tipleri yapılacak olan ekonomik faaliyete göre şekil alır. Örneğin hayvancılıkla uğraşan aileler hayvan barınaklarını evlerine eklenti biçiminde yaparlar. Ülkemizde Karadeniz bölgesinde hayvanlar evlerin alt katında iskân ederler. Diğer bölgelerimizde genel olarak ahırlar evin biraz uzağına kurulur. 

B)Fiziki Faktörler : Meskenlerin yapımında kullanılan malzeme bölgede görülen iklim ile doğru orantılıdır. Meskenler bir yerleşme yerini ekonomik ve sosyal yönden en iyi tanıtan aynalardır.

1.2.4 Mesken Tipleri

A. Ahşap Meskenler: Nemli iklim alanlarında görülen doğal bitki örtüsü ormanlardır. Orman örtüsünün yaygın olması kırsal yerlerde ev yapımında ahşap malzemenin kullanılmasına neden olmuştur.

B. Toprak Meskenler: Kurak ve yarı kurak iklim alanlarında görülen yapılardır.

C. Taş Evler: Bu tip evler etrafta taş malzemenin çok olduğu Doğu Anadolu, Ege ve Akdeniz bölgelerimizde görülür.

D. Betonarme Evler: Çimento, kum ve demir kullanılarak yapılan bu evler günümüzde daha çok nüfusun yoğun olduğu şehirlerde kullanılır.

1.3 TÜRKIYE’ DE YERLEŞME

1.3.1 Yerleşmeyi Etkileyen Faktörler

Ülkemizde Yerleşmeyi Etkileyen Faktörler

Doğal Faktörler : iklim, yeryüzü şekilleri, toprak türü, su kaynakları, bitki örtüsü, jeolojik yapı(kayaçlar). Doğal faktörler denilince aklımıza iklim şartları, yeryüzü şekilleri, su durumu, toprak özellikleri ve bitki örtüsü gelmektedir. 

Beşerî Faktörler : tarım, sanayi, ticaret, ulaşım, turizm, madencilik. İnsanların nüfus ve yerleşme üzerindeki etkileridir. Tarımsal etkinlikler, sanayi, ulaşım, turizm vs. yerleşmelerin yoğunluğunu belirler.

1.3.2 Türkiye’ deki İlk Yerleşmeler

Coğrafi keşiflerle beraber yeni yerlerin bulunması, yerleşmelerin sınırlarını genişletmiştir.
Fabrikaların sayısının artması sanayi şehirlerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

A. Çatalhöyük : Çatalhöyük yerleşim alanı Konya’nın Çumra ilçesinde bulunup ilçenin 10 km doğusunda yer alır. Neolitik (3.zaman) dönemde kurulmuş olan bu höyük alanında, iki tane
tepe bulunur. Doğuda bulunan tepe MÖ 7.400 ve 6.200 yılları arasına rastlar. Batı tepesinde ise MÖ 6.200 ve 5.200 yılları arasında Kalkolitik Dönem’ e (4. zaman) ait kültürel özellikler görülmektedir. 

B. Göbeklitepe : Şanlıurfa ilinin 15 km güneydoğusunda yer alan Neolitik Dönem’ e (3.zaman) ait en eski ibadethane olarak kabul edilir. Göbeklitepe’ de bulunan 12.000 yıllık yapılar, mimarlık tarihinin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. İnsanoğlunun ilk tapınağının günümüzden 12.000 öncesine ait “Göbeklitepe Tapınağı” olduğu bilimsel verilerle kanıtlanmıştır.

C. Alacahöyük : Çorum ilinin 45 km güneybatısında yer alan ismini Çorum’un ilçesi Alaca’ dan alan höyük alanıdır. Eski Tunç Çağı ve Hint Çağı’ na ait olan dört uygarlığın kalıntılarına
rastlanmaktadır. Alacahöyük önemli bir dinî mabet ve sanat alanıdır.

1.4 TÜRKİYE’ DEKİ YERLEŞMELERİN FONKSİYONEL ÖZELLİKLERİ

1.4.1 İdari Açıdan Yerleşmeler

A. İl: En büyük idari birime il denir. İl yönetim merkezi valiliklerdir. Genelde valiliğin
bulunduğu yerler aynı zamanda o ilin merkezi konumundadır. İl sınırları içinde
ilçe merkezleri ve bu ilçelere bağlı nahiye ve köyler bulunur. Bir ilin kurulması,
kaldırılması ya da adının değişmesi gibi kararlar kanunla alınır.

B. İlçe: İllere bağlı olan ve ilden daha küçük yerlere ilçe denir. İlçelerdeki en yüksek
dereceli mülki amir kaymakamdır. İlçelerin kurulup kaldırılması kanunla olur. İç
İşleri Bakanlığının çıkardığı kararname ile gerçekleşir.

C. Bucak (Nahiye): İç İşleri Bakanlığının idari yönetim tablosu içinde bucaklar da
yer alır. Bünyesinde belediye teşkilatı bulunan yapılara belde denir. Bucakların kurulması
için kanun gerekmez. İdari işlemler sonucu bir yerleşme yeri bucak ünvanını kazanır.
Bu idari işlemlerde İç İşleri Bakanlığının kararı ve Cumhurbaşkanlığının onayı
gereklidir. Bucaklarda görev yapan sorumlu kişiye Bucak Müdürü denir.

Belde: Köy ile ilçe arasında kalan bünyesinde belediye teşkilatı bulunan yerlerdir.
Bucak ve beldelerde mülki amir yoktur.

D. Köy: Belli bir coğrafya üzerine kurulmuş sınırları belli olan sürekli ikamet edilen en küçük idari birim ünitesine köy denir. Köylerdeki resmî sorumlu muhtarlardır. Muhtar ve ihtiyar heyeti
köyü yöneten kimselerdir.

2. KÜRESEL ORTAM

III. ÜNİTE: ÇEVRE VE TOPLUM

  • Ziggurat nedir?

    Basamaklı mabet anlamına gelen Zigguratlar, tanrıya giden yolu temsil ederdi ve kâinatın simgesiydiler.

  • “Karagöz’ün Bölümleri” nedir?

    Karagöz’ün Bölümleri 1. Mukaddime İlk olarak müzikle boş perdede gösterimlik denilen, limon ağacı, çalgıcılar, deniz kızı gibi çoğu kez konuyla […]

  • “Tasavvuf konulu ilk halk şiiri örneği” nedir?

    Tasavvuf konulu ilk halk şiiri örneği Hoca Ahmet Yesevî’nin Divan-ı Hikmet adlı tasavvufi eseridir. Anadolu Türklerinin geliştirdiği tasavvuf edebiyatının ilham […]

  • “oligarşi” nedir?

    Siyasal gücün birkaç kişilik bir grubun elinde toplandığı yönetim, aristokrasinin daralmış biçimi, takım gücü.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*
*